Παρουσίαση του βιβλίου Εβραϊκές κοινότητες ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση

To Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος διοργανώνει τη Δευτέρα 6 Μαρτίου 2017 την παρουσίαση του βιβλίου Εβραϊκές Κοινότητες ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, 15ος-20ός αιώνας: οικονομία, κοινωνία, πολιτική, πολιτισμός, εκδόσεις Ισνάφι, Ιωάννινα 2016. Το βιβλίο περιλαμβάνει τα Πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου που έγινε στα Ιωάννινα 21-23 Μαΐου 2015 και διοργανώθηκε από το Τμήμα Ιστορίας & Αρχαιολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και την Ισραηλιτική Κοινότητα Ιωαννίνων. Η εισαγωγή – επιμέλεια του βιβλίου είναι των Άννα Μαχαιρά & Λήδας Παπαστεφανάκη και περιλαμβάνει πρόλογο του προέδρου της Ι.Κ. Ιωαννίνων κ. Μωυσή Ελισάφ.

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:
Έφη Γαζή (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου)
Σάββας Μιχαήλ (συγγραφέας)
Αριέλλα Ασσέρ (ψυχολόγος)
Αλεξάνδρα Πατρικίου (Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος) και οι επιμελήτριες του τόμου Άννα Μαχαιρά (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) και Λήδα Παπαστεφανάκη (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων).

Την εκδήλωση θα προλογίσει και θα συντονίσει ο κ. Μωυσής Ελισάφ, Γενικός Γραμματέας του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος και Πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων.

Σχετικά με το βιβλίο μπορείτε να διαβάσετε εδώ

http://avgi-anagnoseis.blogspot.gr/2017/02/blog-post_38.html

Advertisements

Αφιέρωμα στο Ολοκαύτωμα: Συζήτηση για τα παιδιά που εκτοπίστηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης

january-1945-child-survivors-walk-out-of-the-childrens-barracks-in-auschwitzΦωτογραφία από το USHMM: Ιανουάριος 1945 – Παιδιά επιζήσαντες που βγαίνουν έξω από τους στρατώνες του Άουσβιτς
Σάββατο 28 Ιανουαρίου 2017, 12:30 μμ
poems ‘n crimes των Εκδόσεων Γαβριηλίδης, Αγίας Ειρήνης 17, Μοναστηράκι (60 μέτρα από το μετρό), τηλ.210-3228839Στο πλαίσιο του αφιερώματος για το Ολοκαύτωμα και με αφορμή την έκθεση της Κλειώς Μακρή “Το παιδί με το γρατζουνισμένο γόνατο” η Αλεξάνδρα Πατρικίου από το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος συζητάει με τον Φίλιππο Κάραμποτ για τα παιδιά που εκτοπίστηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
Εδώ μπορείτε να δείτε την παρουσίαση powerpoint.
Ευχαριστούμε τον Γιώργο Πηλιχό για την παροχή υλικού.

“Experiencing history”: Jewish Perspectives on the Holocaust

Experiencing History: Jewish Perspectives on the Holocaust is a digital primary source tool that enables college and university students and teachers to study contextualized Jewish primary sources on the Holocaust, and create a customized learning experience. The sources featured in Experiencing History—diaries, letters, testimonies, art, still and moving images and other sources produced by Jews in response to the escalating persecution and genocide—have been carefully selected and introduced by Holocaust scholars from a variety of disciplinary backgrounds. They are organized by theme, with an introductory text that raises critical questions about the nature of the documents and the methodological, epistemological, and other challenges that they pose for students and scholars.

Experiencing History builds on this pioneering effort, expanding the chronology of Jewish perspectives on the Holocaust into the postwar period.

Experiencing History features Jewish sources, thus highlighting the all too often ignored or marginalized perspectives of Holocaust victims. The source base presented here is an extension of the groundbreaking print series, Jewish Responses to Persecution, produced by the Jack, Joseph and Morton Mandel Center for Advanced Holocaust Studies. The aim of the book series is to rectify the imbalance between use of perpetrator and victim sources in scholarship on the Holocaust, and point to the wide range of Jewish documents that have traditionally been neglected or marginalized by many Holocaust scholars. Rather than ask questions about the Holocaust that the perpetrator source base has traditionally driven scholars to pose (“When did the Nazis decide to murder all Jews?” “What were the specifics of persecution and murder of the Jews in Estonia?”; “How did the perpetrators of the genocide perceive the Jews?” “What was the role of Christian churches in the Holocaust?”; etc.), Jewish Responses to Persecution seeks to recover and showcase the breadth of Jewish reflections and responses to the unfolding catastrophe. Without the benefit of hindsight, individual Jews coped with the escalating persecution, made sense of the often unclear and conflicting regulations, imagined their prospects and options in rapidly changing circumstances, and—importantly—often wrote about all this or documented it in other ways. Whether in diaries, letters, newspaper articles, reports, or other genres of writing—as well as in visual and musical art—Jews dealt with the Holocaust on a daily basis, and we can learn a lot from delving into this material.

Experiencing History builds on this pioneering effort, expanding the chronology of Jewish perspectives on the Holocaust into the postwar period. Much of material presented here still squarely fall into the period between 1933, when Hitler became chancellor of Germany, and 1945, when Nazi Germany was defeated, and the Red Army put the Soviet flag on the Reichstag. But unlike in the book series, for reasons both obvious and educational, we now offer to students reflections and responses that some Jews produced after the Holocaust, in forms impossible to master widely during the war, and impossible to reproduce in a book. Film footage, video testimony and other genres thus augment the record and provide the necessary addition to the variety of sources presented in Jewish Responses to Persecution.

The selection of sources in Experiencing History is a tiny sample designed to serve diverse educational goals, while providing a glimpse into the vastness of the source base.

Several important clarifications are in order. Posed today, a question whether a document is “Jewish” or not in many ways rings odd and borders on the irrelevant. However, from 1933 until the end of the war, Nazi policies, as well as those of the collaborationist states, territories and movements, defined people as “Jews” regardless of their religious practices or preferred identities, and then targeted them for annihilation. Because of this, the category of “Jew” encompassed many different people—religious Jews and secular Jews, Jews in name only and those who did not want to identify themselves as such, converts, Zionists and anti-Zionists, communists and others who abhorred national identification—and so our criterion for a “Jewish” source is the broadest one possible. If a person was targeted as a “Jew” during this period, their writing, art or other work is considered “Jewish” for the purpose of this educational tool, even if it was explicitly addressing this very issue, and the author was defining themselves as non-Jewish. Furthermore, because the Nazis were aimed at creating a world “free” of Jews, all Jews were affected, even those who lived in lands not conquered by Hitler. In addition to documents from Eastern Europe, the heartland of the Holocaust, and its margins, Experiencing History features documents from places not directly affected by the Holocaust—locations as diverse as New York, Benghazi, Havana, and Moscow, where various Jews addressed the events unfolding in Europe.

We have selected the materials featured here carefully, with an eye to their educational value, as well as their contribution to the impossible yet imperative goal of achieving a balance between the incredible diversity of cultural, linguistic, geographical, political and other Jewish contexts and the need to represent “typical” Jewish experiences of the Holocaust. By no means could we ever include here all Jewish materials for the study of the Holocaust. The selection of sources in Experiencing History is a tiny sample designed to serve diverse educational goals, while providing a glimpse into the vastness of the source base, and pointing those whose interest is aroused to spaces, physical and digital, in which many other similar sources reside.

Introductions to each document are designed to provide its historical context and some information about the fate of its author, as well as to occasionally raise some questions about the document’s production or history. These relatively short texts are annotated so as to point students to further readings, as well as to other trusted websites—both those hosted by the United States Holocaust Memorial Museum and others—that further explain concepts, historical developments, and ideas relevant for the understanding of the context in which each document was created. We have sought to minimize explanation and interpretation, while still hoping to provide enough context for an intelligent and cogent classroom discussion. Since teachers and students will come to the documents with a variety of educational goals, analytical perspectives and disciplinary concerns, we have stayed away from closing off possible avenues of discussion and interpretation by raising unidisciplinary questions or providing unidisciplinary explanations or lesson plans.

https://perspectives.ushmm.org/

Δύο διημερίδες της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Γκαίτε Αθηνών και την υποστήριξη της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας

Claude Lanzmann:  «Shoah» (1985) και «O τελευταίος των αδίκων» (2013).
Προβολές ταινιών και συζητήσεις

Δύο διημερίδες της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Γκαίτε  Αθηνών και την υποστήριξη της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας

2-3 και 9-10 Δεκεμβρίου 2016, Παρασκευή και Σάββατο

Χώρος διεξαγωγής των διημερίδων: Ινστιτούτο Γκαίτε Αθηνών, Ομήρου 14-16,
106 72 Αθήνα
Οι δύο αυτές ταινίες του Claude Lanzmann συνιστούν μία ενότητα. Το ντοκιμαντέρ «Shoah», διάρκειας 9,5 ωρών, αποτέλεσε σταθμό στην προσέγγιση της γενοκτονίας των εβραίων ενώ  «Ο τελευταίος των αδίκων»,  διάρκειας περίπου 3,5 ωρών, το κύριο μέρος του οποίου γυρίστηκε την ίδια περίοδο με το «Shoah», εμβαθύνει σε μια συγκεκριμένη πτυχή του θέματος.

Οι ταινίες, μνημεία πολιτισμού τα οποία περιγράφουν ακριβώς την καταστροφή του πολιτισμού, θα σχολιαστούν από ψυχαναλυτές, ψυχιάτρους, ιστορικούς, κοινωνικούς και πολιτικούς επιστήμονες, δημοσιογράφους, σκηνοθέτες και κριτικούς του κινηματογράφου. Οι συζητήσεις θέλουν να αποτελέσουν έναυσμα ατομικής και γνήσιας περισυλλογής. Oι ομιλίες δεν φιλοδοξούν να μεταδώσουν από καθ’ έδρας γνώση ή ερμηνείες, αλλά την ευαισθησία του κάθε ομιλητή, μέσα από την ιδιότητα, την ειδικότητά του, για ένα γεγονός αδύνατο να αναπαρασταθεί στην ολότητά του, δηλαδή, αδύνατο να καταστεί ψυχικό γεγονός για τον καθένα από εμάς.

Για την προβολή του «Shoah» έχουμε την τύχη να έχουμε μαζί μας, στην κεντρική ομιλία την Παρασκευή 2 Δεκεμβρίου, την Corinna Coulmas που ήταν η βασική συνεργάτης του Claude Lanzmann επί μια δεκαετία στην ταινία «Shoah».

Η Corinna Coulmas είναι φιλόσοφος και συγγραφέας, μελετήτρια του εβραϊσμού και της συλλογικής μνήμης της Shoah. Υπήρξε συνεργάτης του Claude Lanzmann και του Saul Friedländer.

 


 

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Παρασκευή 2 Δεκεμβρίου

«SHOAH» (διάρκεια της ταινίας περίπου 9 ώρες και 30 λεπτά)

10.00: Χαιρετισμός από την πρόεδρο της ΕΨΕ, Σταυρούλα  Μπεράτη
Χαιρετισμός από την οργανωτική επιτροπή, Α.Ασέρ, Ν. Τζαβάρας
10.30-13.00: προβολή SHOAH
13.15-14.30: ομιλίες, Αγγελική Τσέτη (φιλόλογος, διδάκτωρ), Ιάσων Ξύγκης (υποψήφιος διδάκτωρ πολιτικής φιλοσοφίας)
14.30-17.15: μεσημεριανό διάλειμμα
17.30-20.00: προβολή SHOAH
20.15-22.30: ομιλίες, Corinna Coulmas (φιλόσοφος), Μισέλ Δημόπουλος (κριτικός κινηματογράφου)

Σάββατο 3 Δεκεμβρίου

10.00 -13.30: προβολή SHOAH
13.30-15.00: ομιλίες, Νίκος Κουρέτας (ψυχίατρος, ψυχαναλυτής), Οντέτ Βαρών-Βασσάρ (ιστορικός, Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο)
15.30-16.30 προβολή SHOAH (τελευταίο μέρος)
15:30-17.00 κλείσιμο: Α. Ασέρ
——————————————————————————————————-

Παρασκευή 9 Δεκεμβρίου

«Ο τελευταίος των αδίκων» (διάρκεια της ταινίας περίπου 3 ώρες και 40 λεπτά)

19.00: χαιρετισμός από την οργανωτική επιτροπή: Α. Ασέρ, Ν. Τζαβάρας
19:15-20.30: προβολή της ταινίας (1ο μέρος)
20.45 -22.30: ομιλίες, Κατερίνα Oικονομάκου, (δημοσιογράφος), Αριέλλα Ασέρ (ψυχαναλύτρια), Εύα Στεφανή (σκηνοθέτης)

Σάββατο 10 Δεκεμβρίου

11.00-13.15: προβολή της ταινίας (2ο μέρος)
13.30 -15.00: ομιλίες, Γρηγόρης Μανιαδάκης (ψυχίατρος, ψυχαναλυτής), Στέλιος Κρασανάκης (ψυχίατρος, δραματο-θεραπευτής), Ηλίας Κατσούλης (καθηγητής πολιτικής κοινωνιολογίας)
15.00-16. 00: κλείσιμο – Νίκος Τζαβάρας (ψυχίατρος, ψυχαναλυτής)

Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, 1941-1944

Το πρόγραμμα από την ημερίδα, “Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, 1941-1944”, Κομοτηνή, Παρασκευή 2 Δεκεμβρίου 2016.

Συζήτηση με την Αίγλη Μπρούσκου

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου της Αίγλης Μπρούσκου «Λόγω της κρίσεως σας χαρίζω το παιδί μου». Η διακίνηση των παιδιών στην ελληνική κοινωνία του 20ού αιώνα. Το παράδειγμα του δημοτικού βρεφοκομείου Θεσσαλονίκης «Άγιος Στυλιανός», (ΕνΤόμω/ΣΥΜΕΠΕ, Θεσσαλονίκη 2015) οι ιστορικοί Ελένη Μπεζέ και Αλεξάνδρα Πατρικίου συζητούν με τη συγγραφέα.

Το βιβλίο σας ενώ στηρίζεται μεθοδολογικά στα θεωρητικά εργαλεία της κοινωνικής ανθρωπολογίας (ανθρωπολογία της παιδικής ηλικίας, της συγγένειας και της υιοθεσίας) αντλεί παράλληλα και από μια συστηματική ιστορική αρχειακή έρευνα. Θα θέλατε να μας πείτε τι σας οδήγησε στην απόφαση να μελετήσετε τα φαινόμενα αυτά σε μια διαχρονία; Ποιες ήταν με λίγα λόγια οι δυσκολίες που αντιμετωπίσατε και σε τι σας εξυπηρετούσε; Μάλιστα είχατε γράψει παλιότερα: «αισθάνομαι ότι βγαίνω πολύ γηραιά εθνολόγος και όχι ιστορικός»[1].

Ξεκίνησα αυτή την ανθρωπολογική έρευνα στο Δημοτικό Βρεφοκομείο Θεσσαλονίκηςτο 1992, ανέτοιμη (από την εκπαίδευσή μου) όσον αφορά τη μεθοδολογία, αλλά και ολίγον έτοιμη όσον αφορά την υπόθεση εργασίας. Δηλαδή δεν ήξερα ακριβώς τι έψαχνα και δεν ήξερα καθόλου πώς θα το έβρισκα. Τα θεωρητικά εργαλεία, όποια κι αν είναι αυτά, δεν είναι και καμιά σοβαρή βοήθεια όταν έρχεται η στιγμή να κολυμπήσεις. Μπορεί κάλλιστα να σε τραβήξουν στον πάτο. Αυτό που συμβαίνει στην έρευνα είναι ότι τα δεδομένα του πεδίου, δηλαδή η πραγματικότητα που συναντάς κάθε φορά, σε προσγειώνει και διαμορφώνει τα εργαλεία σου από την αρχή. Τότε η θεωρία μπορεί να σε καθοδηγήσει, καθώς σου οργανώνει τη σκέψη.

Από την άλλη, η ανθρωπολογική επιτόπια έρευνα απαιτεί ακριβώς αυτό το πράγμα: να είσαι απλά λίγο τίμια και πολύ ανοιχτή, ώστε να δεχτείς πως πρόκειται να μελετήσεις κάτι για το οποίο δεν έχεις ιδέα. Αν νομίζεις ότι έχεις ιδέα, τότε κατά τη γνώμη μου έχεις αρχίσει λάθος.

Έκανα συστηματική αρχειακή έρευνα στο βρεφοκομείο για τους εξής λόγους:

  • Δεν ήξερα ακόμα πώς να κάνω επιτόπια έρευνα και συμμετοχική παρατήρηση, πράγμα το οποίο έφτασε αργότερα χάρη στην επαφή μου με τους ανθρώπους στο πεδίο. Θα μπορούσα να έχω κολλήσει στην πρώτη μέρα της έρευνας.
  • Μου δόθηκε η άδεια να μελετήσω το αρχείο, χωρίς σχεδόν να το έχω ζητήσει. (Προσοχή: μιλάμε για τις αρχές του ’90, τότε που η έννοια «προστασία προσωπικών δεδομένων» και η συναφής νομοθεσία δεν υπήρχαν. Σήμερα η έρευνα αυτή, έτσι όπως έγινε τότε, δεν θα μπορούσε να γίνει). Και φυσικά δέχτηκα.
  • Πολύ σύντομα αντιλήφθηκα ότι ακριβώς αυτή η ενασχόληση με το αρχείο και το παρελθόν, μέσα από το μητρώο εισαγωγών του ιδρύματος, ήταν που θα διαμόρφωνε τελικά τη μεθοδολογία μου. Από τη μια, η διάσταση της διαχρονίας που μου προσέφερε το υλικό με μετέτρεπε ορισμένως σε μαθητευόμενη ιστορικό. Έπρεπε, δηλαδή, να μελετήσω και να κατανοήσω αυτό το υλικό μέσα στα ιστορικά και κοινωνικά του συμφραζόμενα. Στη συνέχεια αντιλήφθηκα ότι αυτή η εξοικείωση με το παρελθόν διευκόλυνε την κατανόηση του παρόντος. Ό,τι παρατηρούμε σήμερα είναι το αποτέλεσμα του χτες. Από την άλλη, εξίσου σημαντικό ήταν το γεγονός ότι η έρευνα στο αρχείο που απαιτούσε σταθερή και πολύωρη παρουσία επέτρεπε στην (επίσης μαθητευόμενη) ανθρωπολόγο να διαπραγματευτεί τη θέση της και τις σχέσεις της μέσα σε αυτή την κοινότητα ανθρώπων. Μέσα από αυτό και χάρη σε αυτό κατάφερα να κάνω επιτόπια συγχρονική έρευνα, χωρίς να χρησιμοποιήσω καθόλου τα προσωπικά δεδομένα.

Θα έλεγα πως για μένα η «ιστορική έρευνα» ήταν η βάση πάνω στην οποία στήθηκε το όλο διάβημά μου. Θα έλεγα, επίσης, πως ήταν το εύκολο μέρος της έρευνας, που όμως διαμόρφωσε τον βαθμό δυσκολίας της ανθρωπολογικής προσέγγισης, αφού αυτή έγινε πολύ πιο απαιτητική. Μελέτησα πολλές διαστάσεις του φαινομένου που με ενδιέφερε, τόσο στη συγχρονία όσο και στη διαχρονία.

Θεωρώ ότι έκανα επιτόπια έρευνα μέσα σε αυτό το ιστορικό αρχείο, γι’ αυτό και με σκέφτηκα ως πολύ γηραιά εθνολόγο. Σαν να έχω δηλαδή κάνει έρευνα κατά τη διάρκεια όλων αυτών των δεκαετιών. Ας μην ξεχνάμε ότι στο μεταξύ ήμουνα νια και γέρασα… Στην κυριολεξία.

Τα σημεία σύνδεσης μεταξύ δημοτικού βρεφοκομείου Θεσσαλονίκης και εβραϊκής κοινότητας της πόλης είναι τα εξής: οι Εβραίες εργαζόμενες στο ίδρυμα, ως επί το πλείστον τροφοί (η πλειοψηφία των τροφών ήταν Εβραίες προερχόμενες από φτωχά στρώματα) –αλλά και μερικές καθαρίστριες και πλύντριες–, η χρήση του βρεφοκομείου από Εβραίες μητέρες που παρέδωσαν τα βρέφη τους και, τέλος, η μεταφορά του βρεφοκομείου το 1942, με πρωτοβουλία των αρχών Κατοχής, στη Σχολή Καζές (κοινοτικό ισραηλιτικό δημοτικό σχολείο 1ης περιφέρειας Θεσσαλονίκης), όπου παραμένει μέχρι σήμερα. Σε παλαιότερο άρθρο σας θεωρείτε το βρεφοκομείο ως έναν χώρο άρρητης επικοινωνίας μεταξύ δύο κοινοτήτων της πόλης, της χριστιανικής και της εβραϊκής, ως έναν χώρο “transit”. Θα θέλατε να μας πείτε πώς ακριβώς αντιλαμβάνεστε σήμερα αυτόν τον ιδιάζοντα χώρο συνάντησης; Καθώς εστιάζετε στα σημεία επαφής των κοινοτήτων, αναδεικνύοντας έτσι το περίπλοκο πλέγμα των σχέσεών τους, μπορούμε να ισχυριστούμε πως εγκαταλείπετε τα ερμηνευτικά σχήματα που τις βλέπουν ως ξεχωριστές οντότητες εστιάζοντας στα σημεία διαχωρισμού τους; 

Δεν θα έλεγα πως εγκαταλείπω αυτά τα ερμηνευτικά σχήματα, γιατί δεν ήμουν ποτέ εγκλωβισμένη εντός τους. Δεν είμαι ιστορικός, και θα έλεγα πως δεν είχα ποτέ κάποια συγκεκριμένη άποψη πάνω σε αυτό το θέμα. Διάβαζα τους ιστορικούς για να μάθω. Άρχισα να ασχολούμαι ερευνητικά με το ζήτημα στις αρχές του ’90, όταν με την ίδρυση της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικού Εβραϊσμού και την οργάνωση του πρώτου συνεδρίου της, μου δόθηκε η ευκαιρία να σκεφτώ πάνω στα ευρήματά μου σχετικά με τις Εβραίες τροφούς του βρεφοκομείου και να τα παρουσιάσω. Είναι νομίζω ευρήματα που διαρρηγνύουν αυτά τα σχήματα. Γι’ αυτό πίστευα ότι θα ήταν χρήσιμα στην έρευνα. Αργότερα στο άρθρο μου «Όποια πέτρα κι αν σηκώσεις», όπου συγκέντρωσα και συζήτησα όλα τα σχετικά στοιχεία που είχα εντοπίσει, εξήγησα τις προθέσεις μου και τις ελπίδες μου: «θεωρώ υποχρέωσή μου να καταθέσω αυτά τα στοιχεία. […] μπορούν να χρησιμεύσουν σε μια αποκατάσταση του παρελθόντος και να συμβάλλουν στα χέρια των ιστορικών ‘σε έναν απεγκλωβισμό της ιστορίας από μια ενιαία αφήγηση για το παρελθόν’».

Ακόμα εκπλήσσομαι με το γεγονός ότι τα ευρήματά μου αυτά δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ από κανέναν ιστορικό (με μία εξαίρεση νομίζω) τόσο όσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ των κοινοτήτων, όσο και αυτά που αφορούν την Κατοχή.

Η επόμενή σας ερώτηση μου επιτρέπει να απαντήσω καλύτερα και σε αυτήν, αφού κάπως επικαλύπτονται.

Το βρεφοκομείο Θεσσαλονίκης αποτελεί έναν κατ’ εξοχήν γυναικείο χώρο: διοίκηση, υπάλληλοι, χρήστες κατά βάση (αν όχι αποκλειστικά) είναι στην πλειοψηφία του γυναίκες, ενώ παράλληλα αποτελεί μια πολύτιμη πηγή για την ιστορία των γυναικών της πόλης δίνοντάς μας υλικό για μια «ιστορία από τα κάτω», που δύσκολα θα αντλούσαμε από άλλη πηγή. Θα θέλαμε να σταθούμε σε ορισμένες πτυχές της ιστορίας των Εβραίων γυναικών που αναδεικνύει η δουλειά σας. Μαθαίνουμε λοιπόν για τις 137 (από τις 183 συνολικά) Εβραίες τροφούς, στις οποίες αυτό το χριστιανικό ίδρυμα ανέθετε να αναθρέψουν στα σπίτια τους τα μικρά χριστιανόπουλα, αλλά και για τις άθλιες, ανθυγιεινές συνθήκες που επικρατούσαν στα σπίτια αυτά. Μαθαίνουμε ακόμη για τις Εβραίες υπαλλήλους του βρεφοκομείου που στις 15 Μαρτίου –ημέρα έναρξης των εκτοπίσεων– διαγράφονται χωρίς εξηγήσεις από τα μητρώα, αλλά και για τις Εβραίες μητέρες που, αντιμέτωπες με την εκτόπιση, μέσα στην ίδια μέρα αφήνουν το παιδί τους στο ίδρυμα για να επιστρέψουν λίγο μετά να το πάρουν. Πώς αντιλαμβάνεστε σήμερα, μετά την πολυετή ενασχόλησή σας με αυτό και τη διασταύρωσή σας με ερευνητές άλλων ειδικοτήτων, το βρεφοκομείο ως πηγή;  

Τα αρχεία των βρεφοκομείων είναι μια πολύτιμη πηγή για την κοινωνική ιστορία, τη δημογραφία, την ιστορία των γυναικών, των παιδιών, της προνοιακής πολιτικής κλπ. Όντας τα ίδια ιδρύματα εξορισμού στο περιθώριο της κοινωνικής ζωής, οι αναφορές σε αυτά ήταν συνήθως περιορισμένες. Οι ιστορικοί τα ανακάλυψαν όταν ανακάλυψαν έννοιες όπως η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας. Τότε άρχισε να διαφαίνεται η τεράστια δυναμική των αρχείων τους. Τότε έγινε κατανοητό πως αυτά τα ιδρύματα του περιθωρίου ήταν συγχρόνως στο επίκεντρο του κοινωνικού γίγνεσθαι.

Στην περίπτωση του βρεφοκομείου της Θεσσαλονίκης, το αρχείο του ιδρύματος περιείχε πολύτιμα στοιχεία όσον αφορά το εβραϊκό παρελθόν της πόλης και τους τρόπους συνύπαρξης των δύο κοινοτήτων. Ενώ, δηλαδή, επρόκειτο για ίδρυμα της ορθόδοξης ελληνικής κοινότητας και ως τέτοιο είχε απασχολήσει στο παρελθόν κάποιους μελετητές, το αρχείο του αποκάλυψε πως ήταν ένα ίδρυμα στην υπηρεσία και της εβραϊκής και της χριστιανικής κοινότητας. Κι αυτό γιατί η «πελατεία» αυτού του ενός και μοναδικού βρεφοκομείου της πόλης ήταν κατά κύριο λόγο οι άγαμες γυναίκες και τα εγκαταλειμμένα παιδιά που είχαν στην ουσία «εκβραστεί» και από τις δύο κοινότητες. Ένα κατεξοχήν παράδειγμα ιστορίας «από τα κάτω», που είχε βέβαια μείνει στην αφάνεια.

Το θέμα των φτωχών Εβραίων τροφών του χριστιανικού βρεφοκομείου είναι, νομίζω, ένα μοναδικό παράδειγμα σύμπραξης, μιας αόρατης γυναικείας σύμπραξης των δύο κοινοτήτων. Ανακινεί σημαντικά ιστορικά και ανθρωπολογικά ζητήματα, συνύπαρξης κοινοτήτων, αντιλήψεων περί συγγένειας κλπ. Το άλλο σημείο που επισημαίνετε είναι επίσης σημαντικό. Ότι Εβραίες εργαζόμενες στο βρεφοκομείο εμφαίνονται στο μητρώο μέχρι την τελευταία στιγμή. Και η στιγμή αυτή είναι η 15η Μαρτίου του 1943.

Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για φτωχές γυναίκες και παιδιά στην καρδιά κεντρικών ιστορικών γεγονότων. Μια άρρητη όψη της  ιστορίας, που ωστόσο έχει αφήσει γραπτά ίχνη. Δυστυχώς έκανα το λάθος και δεν αναζήτησα προφορικές μαρτυρίες για το θέμα όσο ήταν ακόμη καιρός, όσο ζούσαν ακόμη άνθρωποι που ήξεραν.

Οι πολύχρονες αυτές σημαντικές σχέσεις είναι, πιστεύω, που επέτρεψαν το 1943 σε μερικούς Εβραίους γονείς να σκεφτούν το βρεφοκομείο ως τόπο και τρόπο σωτηρίας των μωρών τους, αφού λίγο πριν φύγουν τα άφησαν στην πόρτα του. Γνωρίζουμε ότι μερικοί μετάνιωσαν και γύρισαν να τα πάρουν μαζί τους. Αυτό μου επέτρεψε να υποθέσω (το 1993, αλλά και στο βιβλίο μου αργότερα) ότι κάποια άλλα μωρά έμειναν και σώθηκαν σε αυτό το ίδρυμα, μια υπόθεση ειδικού βάρους, όσον αφορά τις στρατηγικές και τις επιλογές των Εβραίων της Θεσσαλονίκης τη στιγμή του διωγμού.

Είκοσι πέντε χρόνια αυτό το ερώτημα παρέμεινε αναπάντητο μέχρι πέρυσι, που συνέπραξα με δύο κυρίες από δύο αρχεία της πόλης, την Αλίκη Αρούχ από το αρχείο της  Ισραηλιτικής Κοινότητας και την Αρετή Μακρή από το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας. Σκύψαμε και οι τρεις πάνω από μια περίπτωση βρέφους που μπήκε στο βρεφοκομείο Θεσσαλονίκης στις 17 Μαρτίου 1943 ως έκθετο βρέφος και παρελήφθη από τον Εβραίο μητρικό του θείο τον Αύγουστο του 1945. Η συντονισμένη έρευνα στα τρία αρχεία αποκάλυψε όχι μόνο την προσωπική και οικογενειακή ιστορία ενός βρέφους που σώθηκε με αυτόν τον τρόπο, αλλά απέδειξε με τεκμήρια ότι πράγματι αυτός ο τρόπος αποτέλεσε μια συνειδητή επιλογή για ορισμένους Εβραίους γονείς, προκειμένου να σώσουν τα παιδιά τους. Την ιστορία αυτή είχαμε την τύχη να την ολοκληρώσει το ίδιο το «σωσμένο βρέφος», άντρας 73 χρονών σήμερα, που εντοπίσαμε με κόπο στον Καναδά. Κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στη Θεσσαλονίκη, «έφερε» μαζί του την ιστορία αυτή και τη μοιράστηκε μαζί μας.

Τι έχετε αποκομίσει ως ερευνήτρια αλλά και ως πολίτης της Θεσσαλονίκης συζητώντας με κατοίκους της πόλης για την υπόθεση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος του βρεφοκομείου; Μέσα από ποιους μηχανισμούς μια υπόθεση διεκδίκησης ενός ακινήτου από τον νόμιμο ιδιοκτήτη του (εν προκειμένω του κτιρίου της σχολής Καζές, όπου στεγάζεται το δημοτικό βρεφοκομείο, από την Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης ανακινεί βαθιά ριζωμένα στερεότυπα, που συνοψίζονται στον «εύγλωττο και εύστοχο»[2] τίτλο ενός άρθρου σας «Όποια πέτρα κι αν σηκώσεις…» – Εβραίο θα βρεις; Μέσα από ποιους μηχανισμούς τελικά οι πέτρες ρίχνονται ή τοποθετούνται «πάνω από το σώμα των ανθρώπων και την ιστορία τους»[3];

Στην ερώτηση αυτή απαντάει αναλυτικά το άρθρο στο οποίο αναφέρεστε. Παράλληλα με την επεξεργασία των στοιχείων στα οποία αναφερθήκαμε παραπάνω, θέλησα σε αυτό το άρθρο να παρουσιάσω την πρόσληψη αυτών των πληροφοριών από πολίτες της Θεσσαλονίκης, μέσα στη δεκαετία του ’90. Ήταν για μένα μια σημαντική εμπειρία που μου έμαθε πολλά πράγματα. Έχει σημασία η χρονική στιγμή, γιατί τότε ακόμη η πόλη, οι άνθρωποί της, το πανεπιστήμιό της δεν είχαν μπει ακόμη σε καμία διαδικασία έρευνας, αυτογνωσίας, επίσκεψης τέλος πάντων αυτού του τόσο καλά κρυμμένου παρελθόντος, με μερικές εξαιρέσεις βεβαίως. Ακόμη, το κλίμα που επικρατούσε τότε στην πόλη, η πολιτική βλακεία για παράδειγμα, επέτρεπαν να παράγονται και να αναπαράγονται θλιβερά στερεότυπα χωρίς σχεδόν κανέναν αντίλογο. Χρειάστηκε πολύς κόπος και χρόνος, ώστε να αρχίσουν κάπως να μετακινούνται αυτοί οι ογκόλιθοι άγνοιας.

Το ιδιοκτησιακό ζήτημα του βρεφοκομείου χτύπησε κόκκινο, καθώς το ίδρυμα είχε πια μετατραπεί σε δημοτικό παιδικό σταθμό και εκατοντάδες δημότες το θεωρούσαν δική τους υπόθεση. Εάν είχε παραμείνει μόνο βρεφοκομείο, με κανέναν τρόπο δεν θα ανακινούσε τέτοιες αντιδράσεις. Είχε να κάνει επίσης και με την απόλυτη ανικανότητα του δήμου να χειριστεί αξιοπρεπώς το ζήτημα. Είναι τεράστιος παράγοντας η ανικανότητα.

Από την άλλη, οτιδήποτε είχε να κάνει με Εβραίους και την παρουσία/απουσία τους δημιουργούσε αντιδράσεις που πολύ απλά αποκάλυπταν πώς είχε γίνει ο ενταφιασμός κάθε μνήμης μετά το Ολοκαύτωμα. Ότι θάφτηκε, ας μείνει θαμμένο. «Πάτα απάν’», που λένε και οι Πόντιοι. Έτσι μου προέκυψε και ο τίτλος του άρθρου «όποια πέτρα κι αν σηκώσεις» και η κατακλείδα του άρθρου «ξέρεις πού θα την πετάξεις». Οι μηχανισμοί είναι πάντα εκεί, στημένοι μέσα από τη μίζερη εκπαίδευση, τον δημόσιο λόγο, την άγνοια. Για μένα η συμπύκνωση αυτού του πράγματος ήταν το πανό που είχε κρεμαστεί έξω από το βρεφοκομείο εκείνη την εποχή με την επιγραφή «η ιστορία της πόλης δεν κατεδαφίζεται». Πράγματι, αλλά ποιο είναι το περιεχόμενο της ιστορικής μνήμης; Αυτό είναι κάτι για το οποίο πρέπει να συνεχίσουμε να ερευνούμε, να συζητάμε, να εκπαιδεύουμε και να εκπαιδευόμαστε.  Και να ελπίζουμε.

[1]«Εβραίες τροφοί στο χριστιανικό βρεφοκομείο «Άγιος Στυλιανός», στις αρχές του 20ού αιώνα», στο: Οι Εβραίοι στον ελληνικό χώρο: Ζητήματα ιστορίας στη μακρά διάρκεια, Πρακτικά του Α’ Συμποσίου Ιστορίας, Εταιρεία Μελέτης Ελληνικού Εβραϊσμού, εκδ. Γαβριηλίδης, 1995: σ. 33.

[2]Ο. Βαρών-Βασάρ , «Ο κόλπος της γαλουχούσης τροφού είναι  τρυφερώτερος…», The ΒooksJournal, 61, Δεκ. 2015: σσ. 87-89.

[3] «“Όποια πέτρα κι αν σηκώσεις”»: Το Δημοτικό Βρεφοκομείο Θεσσαλονίκης “Άγιος Στυλιανός” και οι σχέσεις του με την εβραϊκή κοινότητα της πόλης», Θεσσαλονικέων Πόλις, τχ. 2, Μάιος 2000, σ. 204.

aigli-photo-dautomne

Η Αίγλη Μπρούσκου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1958. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στην Κοινωνική Ανθρωπολογία στην Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales στο Παρίσι. Πήρε το διδακτορικό της δίπλωμα από το Πάντειο Πανεπιστήμιο. Δίδαξε επί 20 χρόνια στο Αμερικανικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης (ACT). Έχει διδάξει στη Σχολή Ξεναγών Θεσσαλονίκης. Ασχολείται ερευνητικά και έχει δημοσιεύσει μελέτες για τα λαϊκά παραμύθια και την αφήγηση, την ανθρωπολογία της συγγένειας, της διακίνησης των παιδιών και της ιδρυματικής περίθαλψης. Οργανώνει σεμινάρια για παραμύθια και για την ανθρωπολογία της παιδικής ηλικίας στη Θεσσαλονίκη, στα πλαίσια των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων του Επιστημονικού Σωματείου Μέριμνας Παιδιού και Εφήβου (ΣΥΜΕΠΕ).

Center for Holocaust Studies at the Institute for Contemporary History

The Center for Holocaust Studies at the Institute for Contemporary History will be offering grants for research stays at the Center in Munich during 2017.

The fellowships are designed to support and foster international Holocaust research. The program is aimed at established as well as younger researchers. As we are interested in a high degree of international cooperation, applications from Europe as well as from all over the world are welcome. A topic within the field of Holocaust Studies is required in order to be eligible for one of the fellowships.

Applicants should explain their interest in a stay at the Center and make clear, which holdings of the Archives of the Institute for Contemporary History and potentially other German archives are relevant to them. The fellows are expected to partake actively in the events and research discussions of the Center as well as present their own topic there.

The stipend level depends on the prior academic degrees of the recipients. Fellowships are awarded in the following three categories:

  • Junior Fellowships (2000 Euro per month): for PhD-Candidates (in exceptional cases, for Master Candidates). These fellowships last up to four months each.
  • Post-Doc Fellowships (3500 Euro per month): for Post-Docs and those writing a Habilitation. These fellowships last up to four months each.
  • Distinguished Fellow (5000 Euro per month): for established researchers with a Second Book, those with a Habilitation and Professors. These fellowships last between six and twelve months. It is expected that Distinguished Fellows actively participate in the colloquia and conferences of the Center.

The Center will offer a workspace with a PC and telephone as well as access to a printer / photocopier. Additionally non-recurring travel to and from Munich will be covered. The fellows are obliged to take care of any necessary visas, housing and health insurance themselves at an appropriate time.

Applications

Applications – in German or English – have to reach us by 1 January 2017 and contain the following materials:

  • a motivational letter
  • a project proposal (max. 5 pages)
  • a curriculum vitae with publication list
  • two letters of recommendation (not for applications for Distinguished Fellows)

Queries and applications should be sent to:
Giles Bennett
Center for Holocaust Studies at the Institute for Contemporary History
Leonrodstr. 46 b 80636 Munich GERMANY
bennett[at]ifz-muenchen.de
+49-89-552790712

Βλ. http://www.ifz-muenchen.de/aktuelles/themen/zentrum-fuer-holocaust-studien/fellows/ausschreibung-zentrums-fellowship