Το Αρχείο της Ισραηλιτικής Κοινότητας Αθηνών

 

Τον Φεβρουάριο του 1890 δεκαεννέα «Ισραηλίται» συνέστησαν «κοινότητα προς νόμιμον υπόστασιν και εκπροσώπησιν» των περίπου 300 «Ισραηλιτών το θρήσκευμα» μόνιμων κατοίκων Αθηνών με την επονομασία «Ισραηλιτική Αδελφότης Αθηνών». Κύριος στόχος αυτής της πρώτης de jure αναγνωρισμένης από το κράτος αλλόδοξης σωματειακής συσσωμάτωσης της επικράτειας, η οποία δέκα χρόνια αργότερα μετονομάστηκε σε Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών (ΙΚΑ), ήταν η «εκτέλεσις έργων κοινωφελών, αναφερομένων εις τας ανάγκας τας τε κοινωνικάς και εν γένει και θρησκευτικάς και η κατά το ενόν των δυσπραγούντων υποστήριξις και περίθαλψις» («Καταστατικό», Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τχ. Α’, αρ. 101, 4 Μαΐου 1890).

Στο διάβα του χρόνου, το εβραϊκό στοιχείο της πρωτεύουσας θα γνωρίσει αξιοσημείωτη δημογραφική, οικονομική και πολιτισμική άνθηση. Η εξέλιξη αυτή αντανακλάται και στο αναθεωρημένο «Καταστατικό» της κοινότητας του 1935. Ως νομικό πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου πια, σύμφωνα με τον Νόμο 2456/1920 «περί Ισραηλιτικών Κοινοτήτων», στις θρησκευτικές, εκπαιδευτικές και φιλανθρωπικές επιδιώξεις της ΙΚΑ προστίθενται ως στόχοι η «εξυπηρέτησις εθνικών αναγκών», η εξύψωση του ηθικού, πνευματικού και κοινωνικού επιπέδου των μελών της και η «αδελφοποίησίς» τους, καθώς και η «προαγωγή των Εβραϊκών γραμμάτων» (Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τχ. Α’, αρ. 118, 4 Απριλίου 1935).

Δέκα χρόνια αργότερα, η κοινότητα θα αναδειχθεί σε κέντρο του ελληνικού εβραϊσμού. «Προ του φοβερού διωγμού», σημείωνε χαρακτηριστικά ο δικηγόρος και μέλος της πρώτης αιρετής Κοινοτικής Συνέλευσης της ΙΚΑ Δανιήλ Σ. Αλχανάτης τον Αύγουστο του 1947, όλες οι κοινότητες της επικράτειας «εξηρτώντο από την Κοινότητα Θεσ/νίκης», η οποία και «εχάραζε τας πολιτικάς κατευθύνσεις του Εβραϊσμού της Ελλάδος. Αι άλλαι Κοινότητες περιορίζοντο να εκτελούν τα θρησκευτικά καθήκοντα, την παιδείαν και την αγαθοεργίαν των πασχόντων μελών των. Έπειτα όμως από την συμφοράν, αι Αθήναι είναι το Κέντρον των Εβραίων της χώρας. […] Από τούδε […] η Κοινότης των Αθηνών είναι υποχρεωμένη να διαχειρισθή και το πολιτικόν μέρος εις ότι αφορά τον Εβραϊσμόν της Ελλάδος, ακριβώς όπως προπολεμικώς έπραττε η Κοινότης Θεσ/νίκης» (Πρακτικά Συνεδριάσεως Κοινοτικής Συνελεύσεως, αρ. 1, 17 Αυγούστου 1947).

Παρά το ολοένα αυξανόμενο ενδιαφέρον ερευνητών για την ιστορία των Εβραίων του ελλαδικού χώρου, η ιστορική πορεία του εβραϊκού στοιχείου στο κλεινόν άστυ δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο ενδελεχούς μελέτης. Αυτό εν μέρει οφείλεται στην καταστροφή πρωτογενούς υλικού, καθώς και στις δυσκολίες πρόσβασης στο προπολεμικό αρχείο της κοινότητας που κατέσχεσαν οι Γερμανοί κατακτητές το 1941. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 το αρχείο αυτό βρέθηκε στην Μόσχα, όπου και ψηφιοποιήθηκε από το Κέντρο Προστασίας Ιστορικών Εγγράφων και Συλλογών. Στη συνέχεια, όπως συνέβη και με τα αρχεία άλλων εβραϊκών κοινοτήτων και οργανισμών που είχαν κατασχέσει οι Γερμανοί στη διάρκεια του Δεύτερου Παγκόσμιου Πόλεμου, ενδιαφερόμενοι φορείς, όπως για παράδειγμα τα Κεντρικά Αρχεία για την Ιστορία του Εβραϊκού Λαού στην Ιερουσαλήμ και το Μουσείο Μνήμης του Ολοκαυτώματος στην Ουάσινγκτον, αγόρασαν ψηφιακό αντίγραφο του υλικού, το οποίο και βρίσκεται στη διάθεση των ερευνητών.

Στη γενικότερη προσπάθεια ανάδειξης υλικού για τον εβραϊκό ελληνισμό, και ύστερα από σχετική συνεννόηση με τη διεύθυνση της ΙΚΑ, από τις αρχές του 2016 το Εργαστήριο έχει ξεκινήσει την καταγραφή του μεταπολεμικού αρχείου της κοινότητας. Έχουν ήδη εντοπιστεί τα πρακτικά του Κοινοτικού Συμβουλίου (1945 κ.ε.) και της Κοινοτικής Συνέλευσης (1947 κ.ε.), Μητρώα, Εκλογικοί Κατάλογοι, Βιβλία Γεννήσεων και Περιτομών, Βιβλία Γάμων, Βιβλία Θανόντων, καθώς και σειρά φακέλων για τις Γερμανικές Αποζημιώσεις, το Εβραϊκό Νεκροταφείο κ.ά. Η καταγραφή προβλέπεται να έχει ολοκληρωθεί έως τα τέλη του 2016.

Advertisements